Zerkali Kimdir? Zerkali Kısaca Hayatı

Zerkali Kimdir? Zerkali Kısa Hayatı

(1029-1087) Yaptığı keşif ve astronomik diet ve usturlab’la ün salan Endütüslü İslam astronomu. Bunlarla ilgili eserler veren Zerkali Toledo ve Kurtuba’da yaşadı. Toledo hükümdarı Me’mun’un astronomluğunu yapmıştır.

Astronomi aletlerini ıslah etmekle, devrinde büyük isim yapmış. Astronomi, Zerkali zamanında, çağının en parlak devrini yaşadı. Çalışmaları ve eserleri Ortaçağ Avrupa ilim adamlarının dikkatini çekti. Alet icad etmekle meşhur olmuştur.

Zerkali Kimdir?

Usturlabın yanında bir de Safiha (Gökyüzünü inceleyen) bir diet icad etti. Bu konuda da bir eserleri bulunmaktadır. Eserini Montpeilier’li bir Yahudi Latinceye tercüme etmiştir. Kastilya kralı Alfonso da iki tercümesini İspanyol’caya çevirdi. Batı’da (Arzachel) adıyla şöhret bulan Zerkali’nin Safiha’sı, Regiomdntanus’un kıymetli keşfine kaynak olmuştur.

Bu diet, (Zerkali Usturlabı) adıyla tanınmış ve uzay araştırmalarına kaynak olmuştur. 15.inci asırda Regiomontanus, Safiha için hususi bir ders külliyatı yayınladı. 1504’de Bavyeralı Jacop Ziegler, bu kitapçığa bir şerh yazdı. 1534 yılında da yeni bir latince tercümesi Nürenberg’de Johann Schoner tarafından, Safihanın Babası Yüce Astronom Airysakh Arzachel’in kısaca yayınlanan (Nazariyesine Dair) başlığıyla basıldı. Daha sonra Regiomontanus 15. asırda mükemmel alet safihaya dair bir problemler kolleksiyonu neşretti.

Copernicus (Kopernik) De Revolitionibus Orbium Coelestium adlı kitabında, El Bitruci’nin yanında Zerkali’nin sözlerini de tekrarladı. Zerkali, Toledo adıyla meşhur olan ilk astronomi cetvellerini yaptı. Güneş, gezegenler ve diğer yıldızların hareketlerine dair olan bu cetveller kısa zamanda Avrupa’nın her tarafında kullanılmaya başlandı. Hatta Avrupa, Kopernik devrine kadar, diğer bir kısım, Müslüman alimlerin cetvelleri gibi Toledo cetvellerini de kullandı.

Çünkü o zamanlarda Avrupa, astronomi cetvellerini hesaplamak şöyle dursun, Müslümanların yaptığı rasatlara eş rasatlar yapmaktan dahi acizdi. Bu bakımdan. Müslümanların hazırladığı cetvellerden faydalanıyordu. Sonra bazı Avrupalı bilginler bunları kendilerine mal ettiler. Her yeni buluşun Avrupa’da yapıldığına bizi inandırdılar.

Aslında Alfons cetvelleri diye anılan cetveller de Müslümanların eseridir. Alfons’tan tam 200 yıl önce, Toledo’da ün yapan Zerkali’nin eseri, Alfons’un doktoru Abraham tarafından Kastilya diline çevrilmiş ve Alfons Cetvelleri ismiyle daha iyi bir şekilde yayınlanmıştı. Bundan sonra bütün Avrupa astronomları bu cetvelleri kullandılar.

Zerkali’nin Astronomiye Kazandırdıkları

O ilk defa Batlamyus’un aksine medar-ı şemsin evc noktasının (dünyanın gerçek yörünge noktası) hareketi ve güneşin tadil merkezi (değişim merkezinin) asırlık değişikliğe bağlı olduğunu keşfetti ve bunu bir kanuna bağladı. Halbuki Batlamyus, güneş sisteminin evc noktasını sabit ve tadil merkezini de değişmez kabul ediyordu. Sabit ve tadil merkezindeki intizamsızlığı rasatlardaki noksanlığa verdiler. Yalnız Sabit bin Kurra bu intizamsızlığı sezdi. Bunun rasatların kabalığından değil, kanuni bir değişikliğe bağlı olduğunu anladı, fakat buna bir şekil veremedi.

İşte Zerkali güneşin evc noktasına 12, kadar (bugünkü kabul edilen miktar 11-8’dir.) doğru bir yön, yani doğudan batıya doğru bir değişiklik vererek güneş için yeni bir teori ortaya attı ve tadil merkezindeki intizamsızlığı de bertaraf etti. Bu teorisini medar-ı şems merkezini küçük bir daire üzerinde hareket ettirmek suretiyle açıkladı. Fakat bu izah Batlamyus heyetinin mihanikiyeti ile birleşiyordu. Yırtılma ve bitişme kabul etmeyen billur felekler dahilinde yırtılmayı kabul etmek gerekiyordu.

Daha bir asır bile geçmeden Batlamyus Heyetinin aleyhinde bir mektep kurulmuştu. İbn Bacce, İbn Tufeyl, Kurtubalı Ebu Ca’fer el-Bitrüci ve meşhur İbn Rüşd, bu mektebin ilk kurucuları idiler. İbn Rüşd’ün ders arkadaşı Bitrüci yeni bir heyet esası kurdu. Bu heyetin görüşünü benimseyenler ile Batlamyus’un heyeti taraftarları arasında münakaşalar, ta Kopernik’e, halla Tycho’ya kadar devam etti.

Zerkali’nin astronomide çok önemli bir gelişme temin etmiş olan bu teorisi, Copernicus tarafından alınmış ve Horacius tarafından Ay’a uygulanmış ve daha sonra bu nazariyeye Newton ve Haley tarafından astronominin yeni esaslarına göre şekil verilmiştir. İşte bu nazariye Zerkali’yi asrın en yüksek astronomi kürsüsüne çıkarmıştır.

Son asrın astronomi tarihçileri de Laland’ın bu kanaatine iştirak etmişlerdir. Zerkali’nin astronomide mektep (doktrin) açan bir alim ve yalnız zamanın astronomi kürsüsünün değil, Sabit’ten Copernicus’a kadar geçen 6-7 asır zarfında bu kürsünün sahibi olduğunda şüphe yoktur.

Zerkali, sabır ve dikkatle incelemeler yaptı. Dünyanın güneşe olan uzaklığını hesapladı. Bununla da kalmadı bu mesafeyi güneş yörüngesine dayanan gün dönümleri ile gece ve gündüz eşitliğinin presesyonuna intibak ettirebilmek için Toledo’da 402’den fazla rasat yaptı ve sonunda presesyonun vüs’atini de aynı tarzda doğru olarak hesapladı.

Zerkali, rasathanesini kurdu ve astronomik cetvelini Toledo meridyenine göre düzenledi. Eldeki rasat tarihlerinden ve o zamanlardan kalma heyet (astronomi) eserlerinden anlaşıldığına göre, Toledo’daki rasatlarına 1061’de başladı ve 1080’e kadar devam ettirdi.

Zerkali, Toledo, Castille Kralı Alphonse 6 tarafından istila edilince Kurtuba’ya gitti ve rasatlarına orada devam etti. Kurtuba’daki bu rasatları vefatına kadar devam etti. Zerkali devrinde Endülüs Emevi Devleti, medeniyetin en parlak devirlerini yaşadı. Endülüs’ü istila eden Avrupalılar, o zamanlar, cehaletin koyu karanlığına gömülüydü. Bunun için de ilim merkezlerindeki medeniyet eserlerini ve ilmi birikim ve potansiyeli de imha ettiler. Yakıp yıktılar. Geriye kalan bir kısım eserler de oraya buraya dağıtıldı.

İşte bu kalıntılar arasında en talihsiz eserlerden birisi de Zerkali’nin Ziyc‘i (astronomik cetveli)dir. Tercümenin önsözünde trigonometri cetvellerinin nasıl çıkarıldığı konusunda bilgi verilmekte ve buna bir de sinüs cetveli ilave edilmektedir. Eserde ayrıca 35 sabit yıldızın kataloğu ile beraber meyil (eğim) cetvelleri bulunmakta ve Safiha Usturlabı hakkında açıklamalara yer verilmektedir.

Bu ziyc kendisinden sonra yapılan bütün ziyclere esas olduğu halde, maalesef Doğu İslam eserlerinde buna pek rastlanmamıştır. Çünkü astronomi ve matematiğe ait Endülüs eserleri Doğuya az intikal etmiştir. İbn Kıfti, Zerkali’nin rasatlarından bahsederse de ziycinden söz etmez. İbn Hammad Endülüsi’nin bu rasatları alarak üç ziya meydana getirdiğini anlatır.

Katip Çelebi de 1250 yıllarında tertip edilen bu ziyclerden Keşf-üz Zünün‘unda söz eder. Yazdığına bakılırsa eserleri bizzat görmüştür. Zerkali’yi Batı’da şöhrete kavuşturan Alphonse del Sabio X. un çoğunluğu Müslüman astronomlardan meydana gelen komisyona düzenlettirdiği ziyc olmuştur. Çünkü bu ziyc de Zerkali’nin usulü esas alınmış ve evc-i şemsin hareketi kabul edilmiştir.

Toledo Cetvelinin tercümesinde usturlab’tan da bahsedilir. Bu alet Batı’da (Zerkali Safihası) adıyla meşhur olan bir astronomi aletidir. İbn Kıfti bundan bahsederken, astronomi bilginlerini hayrete düşürdüğünü söyler. Keşf-üz Zunun ise bunu Zarkala, olarak alır ve hakkında çeşitli risaleler (kitapçıklar) yazıldığını belirtir.

Zerkali, Battani gibi Arz’ın yalnız dörtte birinin değil diğer bölgelerinin yerleşmeye uygun olduğunu söylemektedir. Zerkali’nin yıldızların durumları hakkında eserleri vardır. Ayrıca F. Bouquet tarihinde yüksek bir fen san’atkarı olan Zerkali’nin (Toledo Acibesi) diye meşhur olan bir saatin yapıcısı olduğundan da söz etmektedir. Fakat eser hakkında günümüze kadar gelen bir izahın bulunmadığını da kaydetmektedir.

Paylaş


Lütfen Adblock Kullanmayın:

Reklam Engelleyici(Adblock) kullanıyorsanız kapatarak bize destek olabilirsiniz böylece sizlere daha kaliteli içerikler üretebiliriz.

Duyuru:

Arkadaşlar çok talep olduğu için yalnızca sosyal medya hesaplarından yazıyı paylaşan kişilere gönderim yapıyoruz. Lütfen gönderiyi paylaştığınız link ve e-posta adresinizle yorum yapınız.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Duyuru:

Arkadaşlar çok talep olduğu için yalnızca sosyal medya hesaplarından yazıyı paylaşan kişilere gönderim yapıyoruz. Lütfen gönderiyi paylaştığınız link ve e-posta adresinizle yorum yapınız.